Đau cơ xương mạn tính là gì? Nghiên cứu khoa học liên quan

Khái niệm đau cơ xương mạn tính

Đau cơ xương mạn tính là tình trạng đau kéo dài trên 3 tháng, xuất hiện tại hệ cơ, xương, khớp hoặc các mô liên kết hỗ trợ vận động. Đây là một dạng rối loạn phức tạp, liên quan đến cả yếu tố sinh học, cơ học và thần kinh, khiến quá trình nhận cảm đau trở nên kéo dài và khó kiểm soát. Tình trạng này phổ biến ở mọi lứa tuổi trưởng thành và có thể gây suy giảm chức năng vận động đáng kể. Đau có thể ở dạng liên tục, từng cơn hoặc tăng khi vận động.

Sự mạn tính hóa đau không chỉ phản ánh tổn thương thực thể tại mô mà còn liên quan đến sự nhạy cảm tăng dần của hệ thần kinh trung ương, hay còn gọi là hiện tượng mẫn cảm trung ương. Khi tín hiệu đau lặp lại nhiều lần, não bộ có thể điều chỉnh ngưỡng cảm nhận, khiến người bệnh cảm thấy đau nhiều hơn bình thường cho dù tổn thương mô đã giảm. Điều này lý giải vì sao nhiều trường hợp đau cơ xương mạn tính không còn phù hợp hoàn toàn với mức độ tổn thương ghi nhận trên hình ảnh học.

Tình trạng này trở thành gánh nặng y tế và kinh tế khi tỉ lệ mắc cao và thời gian điều trị kéo dài. Theo các phân tích từ CDC, đau cơ xương là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây giảm khả năng lao động. Mức độ ảnh hưởng tùy thuộc vào vị trí đau, tình trạng sức khỏe nền và mức độ hoạt động của người bệnh. Ngoài triệu chứng đau, nhiều bệnh nhân gặp rối loạn giấc ngủ, suy nhược kéo dài và giảm tương tác xã hội. Điều này tạo ra vòng luẩn quẩn giữa đau, giảm vận động và suy giảm thể chất.

Dưới đây là một số ví dụ điển hình của các vùng dễ bị đau cơ xương mạn tính:

• Vùng thắt lưng do sai tư thế hoặc thoái hóa cột sống.
• Vùng cổ vai gáy liên quan đến căng cơ kéo dài.
• Vùng khớp gối do thoái hóa hoặc quá tải.
• Vùng cánh tay và cẳng tay do thao tác lặp lại trong lao động.

Bảng tổng hợp tỉ lệ ảnh hưởng tại các vùng cơ xương thường gặp:

Vị trí	Tỉ lệ gặp	Nguyên nhân phổ biến
Cột sống thắt lưng	Cao	Sai tư thế, thoái hóa, căng cơ
Khớp gối	Trung bình - cao	Thoái hóa, viêm gân bánh chè
Vai - gáy	Cao	Stress, ngồi lâu, căng cơ cổ

Các nhóm bệnh liên quan

Đau cơ xương mạn tính bao gồm nhiều rối loạn khác nhau, từ bệnh lý thoái hóa, bệnh lý viêm đến các tình trạng rối loạn mô mềm hoặc đau do yếu tố cơ học. Thoái hóa khớp là nhóm bệnh phổ biến nhất, đặc biệt ở người lớn tuổi hoặc người lao động nặng. Sự mòn sụn khớp và thay đổi cấu trúc xương dưới sụn dẫn đến đau kéo dài, hạn chế vận động và thậm chí biến dạng khớp. Các tình trạng đau lưng mạn liên quan đến thoái hóa cột sống hoặc thoát vị đĩa đệm cũng chiếm tỉ lệ đáng kể trong cộng đồng.

Các bệnh viêm như viêm gân, viêm bao hoạt dịch hoặc viêm khớp dạng thấp gây đau dai dẳng do phản ứng viêm kéo dài. Những bệnh lý tự miễn như lupus ban đỏ hệ thống có thể kích hoạt nhiều đợt viêm cấp - mạn khiến mô mềm bị tổn thương liên tục. Một số trường hợp đau mô mềm mạn tính xuất phát từ căng cơ kéo dài hoặc hoạt động lặp đi lặp lại, thường gặp ở công nhân, nhân viên văn phòng hoặc vận động viên.

Dưới đây là một số nhóm bệnh liên quan phổ biến:

• Bệnh lý thoái hóa: thoái hóa khớp, thoái hóa cột sống.
• Bệnh lý viêm: viêm gân, viêm bao hoạt dịch, viêm khớp dạng thấp.
• Bệnh lý mô mềm: căng cơ, co thắt cơ, hội chứng đau mạn tính.
• Bệnh hậu chấn thương: đau kéo dài sau bong gân, gãy xương hoặc phẫu thuật.

Cơ chế sinh lý bệnh

Cơ chế sinh lý bệnh của đau cơ xương mạn tính liên quan đến cả yếu tố ngoại biên và trung ương. Ở mức mô ngoại biên, tình trạng viêm kéo dài làm tăng giải phóng các chất trung gian gây viêm như prostaglandin, cytokine và bradykinin. Những chất này kích thích các thụ thể đau tại mô, duy trì tín hiệu đau dù tổn thương đã giảm. Sự tồn tại lâu dài của phản ứng viêm gây thay đổi cấu trúc mô như xơ hóa gân, thoái hóa sụn hoặc cứng khớp.

Ở hệ thần kinh trung ương, tín hiệu đau mạn tính làm tăng tính nhạy của tế bào thần kinh tại tủy sống và não bộ. Người bệnh trở nên nhạy cảm với kích thích nhẹ, thậm chí kích thích không gây đau cũng có thể gây phản ứng đau rõ rệt. Đây là hiện tượng được gọi là tăng cảm giác (hyperalgesia) hoặc đau do kích thích không đau (allodynia). Mô hình tổng quát thường được mô tả bằng biểu thức:

$D = f(I, N, C)$

trong đó D là cảm nhận đau, I là tín hiệu viêm, N là dẫn truyền thần kinh và C là cơ chế điều biến trung ương. Sự tương tác liên tục giữa ba yếu tố này dẫn đến một vòng lặp đau khó cắt đứt, giải thích tại sao tình trạng đau có thể kéo dài dù tổn thương ban đầu đã được giải quyết.

Yếu tố nguy cơ

Đau cơ xương mạn tính chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố nguy cơ liên quan đến tuổi tác, lối sống, nghề nghiệp và tình trạng sức khỏe nền. Người cao tuổi có tỉ lệ mắc cao do thoái hóa khớp và giảm khả năng phục hồi mô. Người lao động nặng, nhân viên phải ngồi lâu hoặc người thường xuyên mang vác vật nặng có nguy cơ cao do căng cơ kéo dài và hư hại mô liên kết lặp lại.

Béo phì là yếu tố nguy cơ lớn do tăng áp lực lên khớp gối và cột sống. Căng thẳng tâm lý làm tăng co cứng cơ và thay đổi cơ chế điều biến đau tại não, dẫn đến cảm nhận đau nặng hơn. Những người có tiền sử chấn thương hoặc phẫu thuật vùng cơ xương dễ bị đau mạn tính do thay đổi cấu trúc mô hoặc rối loạn chức năng thần kinh. Bản thân các bệnh lý mạn tính như tiểu đường hoặc bệnh tuyến giáp cũng có thể góp phần vào quá trình đau kéo dài.

Danh sách yếu tố nguy cơ thường gặp:

• Tuổi cao làm tăng nguy cơ thoái hóa khớp.
• Béo phì gây áp lực lên khớp chịu lực.
• Lao động nặng hoặc vận động lặp lại.
• Căng thẳng tâm lý kéo dài.
• Tiền sử chấn thương hoặc phẫu thuật.

Triệu chứng và biểu hiện lâm sàng

Triệu chứng đau cơ xương mạn tính thường đa dạng và thay đổi theo vị trí, mức độ tổn thương mô cũng như cơ chế thần kinh liên quan. Đau có thể xuất hiện dưới dạng âm ỉ, nhói, căng tức hoặc lan theo đường đi của dây thần kinh. Nhiều bệnh nhân mô tả cảm giác đau tăng rõ rệt khi vận động, đứng lâu, mang vác hoặc thay đổi thời tiết. Một số khác lại cảm thấy đau tăng vào buổi tối hoặc sau khi thức dậy do tình trạng cứng cơ và giảm linh hoạt khớp.

Các biểu hiện đi kèm như cứng khớp buổi sáng kéo dài hơn 30 phút thường gợi ý bệnh lý viêm. Hạn chế tầm vận động là triệu chứng quan trọng trong thoái hóa khớp và thoái hóa cột sống. Nhiều bệnh nhân gặp tình trạng co cứng cơ vùng cổ, lưng hoặc vai gây khó khăn khi thực hiện các động tác xoay, cúi hoặc với tay. Một số trường hợp đau lan xuống tay hoặc chân do chèn ép rễ thần kinh, khiến người bệnh mất cảm giác hoặc yếu cơ.

Đau kéo dài ảnh hưởng mạnh đến chất lượng sống. Người bệnh có thể khó ngủ dẫn đến mệt mỏi kéo dài, giảm khả năng tập trung và năng suất lao động suy giảm. Các nghiên cứu lâm sàng ghi nhận mối liên hệ chặt chẽ giữa đau mạn tính và rối loạn tâm lý như lo âu và trầm cảm, tạo thành vòng luẩn quẩn làm tình trạng đau khó cải thiện. Bảng sau minh họa mối liên hệ giữa triệu chứng và bệnh lý nền:

Triệu chứng	Gợi ý bệnh lý
Cứng khớp buổi sáng	Bệnh viêm khớp
Đau lan xuống chân	Thoát vị đĩa đệm, hẹp ống sống
Đau tăng khi leo cầu thang	Thoái hóa khớp gối

Chẩn đoán

Chẩn đoán đau cơ xương mạn tính cần kết hợp khai thác triệu chứng, thăm khám thể chất và các phương tiện cận lâm sàng. Tiêu chí cơ bản là đau kéo dài trên 3 tháng với mức độ ảnh hưởng rõ rệt đến chức năng vận động. Bác sĩ sẽ đánh giá phạm vi vận động, sức cơ, phản xạ thần kinh và dấu hiệu viêm hoặc biến dạng khớp. Khai thác tiền sử chấn thương, nghề nghiệp và thói quen sinh hoạt cũng đóng vai trò quan trọng trong xác định nguyên nhân.

Các phương pháp hình ảnh như X-quang, siêu âm, MRI hoặc CT được chỉ định tùy theo vị trí và nghi ngờ bệnh lý. X-quang giúp đánh giá thoái hóa khớp, mọc gai xương hoặc hẹp khe khớp. MRI cho phép quan sát mô mềm, dây chằng, đĩa đệm và các thay đổi sớm mà X-quang không phát hiện được. Siêu âm hỗ trợ chẩn đoán viêm gân và tràn dịch khớp. Các hướng dẫn của NIH nhấn mạnh tầm quan trọng của chẩn đoán sớm để phòng tránh mạn tính hóa đau.

Một số xét nghiệm máu được sử dụng khi nghi ngờ bệnh lý viêm hoặc tự miễn, bao gồm CRP, ESR, RF hoặc anti-CCP. Những xét nghiệm này giúp phân biệt đau cơ xương mạn tính do thoái hóa và do viêm, từ đó lựa chọn phác đồ điều trị phù hợp. Bảng sau tổng hợp các công cụ chẩn đoán thường dùng:

Công cụ	Ứng dụng
X-quang	Đánh giá thoái hóa xương khớp
MRI	Quan sát mô mềm và dây thần kinh
Siêu âm	Chẩn đoán viêm gân, dịch khớp
Xét nghiệm máu	Phát hiện viêm và bệnh tự miễn

Điều trị

Điều trị đau cơ xương mạn tính đòi hỏi cách tiếp cận đa phương diện với mục tiêu giảm đau, cải thiện chức năng vận động và nâng cao chất lượng sống. Ngoài thuốc giảm đau và chống viêm, vật lý trị liệu là thành phần quan trọng giúp cải thiện độ linh hoạt và sức mạnh cơ. Các bài tập kéo giãn, tăng sức mạnh cơ lưng và cơ bụng giúp giảm tải cho cột sống và ngăn ngừa tái phát. Những người có đau do tư thế sai cần được hướng dẫn chỉnh sửa tư thế và xây dựng thói quen vận động phù hợp.

Thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs) là nhóm thuốc thường dùng, giúp giảm viêm và đau trong nhiều bệnh lý. Thuốc giãn cơ có thể hiệu quả trong trường hợp co thắt cơ. Ở bệnh nhân có đau thần kinh, các thuốc điều biến thần kinh như pregabalin hoặc duloxetine mang lại hiệu quả tốt. Một số trường hợp cần tiêm corticosteroid tại chỗ để giảm viêm nhanh. Các biện pháp hỗ trợ như nhiệt nóng, nhiệt lạnh, xoa bóp và châm cứu cũng mang lại lợi ích khi dùng đúng cách.

Điều trị hành vi nhận thức được ứng dụng để hỗ trợ bệnh nhân thích nghi với đau mạn tính. Liệu pháp này giúp người bệnh giảm lo âu, cải thiện giấc ngủ và tăng khả năng tự quản lý cơn đau. Nhiều phân tích cho thấy sự kết hợp giữa phục hồi chức năng, quản lý tâm lý và thuốc mang lại hiệu quả tối ưu. Bảng dưới đây tổng hợp các phương pháp điều trị phổ biến:

Phương pháp	Công dụng
NSAIDs	Giảm đau và giảm viêm
Thuốc giãn cơ	Giảm co thắt cơ
Vật lý trị liệu	Tăng linh hoạt và sức mạnh cơ
Châm cứu	Cải thiện lưu thông và giảm đau

Biện pháp dự phòng

Dự phòng đóng vai trò quan trọng trong giảm nguy cơ phát triển đau cơ xương mạn tính. Người lao động cần duy trì tư thế đúng trong khi làm việc, tránh giữ một tư thế quá lâu hoặc mang vác vật nặng không đúng kỹ thuật. Những người làm việc văn phòng nên thay đổi tư thế mỗi 45 đến 60 phút để giảm tải lên cột sống cổ và lưng. Các bài tập tăng sức mạnh cơ lưng, cơ bụng và cơ chi dưới giúp ổn định hệ vận động và ngăn ngừa chấn thương.

Kiểm soát cân nặng là yếu tố thiết yếu để giảm áp lực lên khớp chịu lực như gối và hông. Thói quen vận động đều đặn như đi bộ, bơi lội hoặc yoga giúp duy trì độ đàn hồi cơ và giảm căng thẳng. Những người có bệnh lý mạn tính như tiểu đường hoặc rối loạn tuyến giáp cần tuân thủ điều trị để tránh làm nặng thêm tình trạng đau cơ xương. Dưới đây là các biện pháp dự phòng phổ biến:

• Đảm bảo tư thế đúng trong lao động và sinh hoạt.
• Luyện tập thể dục đều đặn và phù hợp.
• Kiểm soát cân nặng và tránh tăng cân nhanh.
• Tránh làm việc lặp lại trong thời gian dài.
• Chủ động nghỉ ngơi khi có dấu hiệu căng cơ.

Ảnh hưởng sức khỏe cộng đồng

Đau cơ xương mạn tính là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây giảm năng suất lao động và tăng chi phí chăm sóc y tế trên toàn cầu. Theo thống kê của WHO, rối loạn cơ xương là nguyên nhân chính gây hạn chế vận động ở người trưởng thành và người cao tuổi. Gánh nặng kinh tế từ mất ngày công lao động, chi phí điều trị và giảm năng lực lao động dài hạn khiến nhiều quốc gia chú trọng xây dựng chương trình phòng ngừa và quản lý bệnh cơ xương.

Tác động tâm lý xã hội của đau mạn tính không kém phần quan trọng. Người bệnh dễ gặp tình trạng giảm tự tin, hạn chế tham gia hoạt động xã hội và có nguy cơ cao mắc trầm cảm. Tại nhiều quốc gia, hệ thống y tế đang ưu tiên kết hợp điều trị thể chất và tâm lý để cải thiện chất lượng sống toàn diện cho bệnh nhân. Việc nâng cao nhận thức cộng đồng về tư thế đúng và thói quen vận động là yếu tố then chốt trong giảm tỷ lệ đau mạn.

Tài liệu tham khảo

• Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Musculoskeletal Disorders. https://www.cdc.gov/
• National Institutes of Health (NIH). Chronic Pain Resources. https://www.nih.gov/
• World Health Organization (WHO). Musculoskeletal Health Programme. https://www.who.int/
• Woolf, A. D., & Pfleger, B. (2003). Burden of major musculoskeletal conditions. Bulletin of the WHO.
• Clauw, D. J. (2015). Diagnosing and treating chronic musculoskeletal pain. JAMA.